बंजारा समाज: ‘जन्मजात गुन्हेगार’ कलंक आणि समानतेची लढाई

बंजारा समाज: तुझ्या कपाळावर ‘जन्मजात गुन्हेगार’ हा कलंक?

भारत स्वतंत्र झाला, राज्यघटना लागू झाली आणि समानतेचे तत्त्व देशाच्या पायाभूत मूल्यांमध्ये रुजले; तरीही बंजारा व इतर भटक्या-विमुक्त समाजाची वाटचाल अजूनही अपूर्ण आहे. ब्रिटिश काळातील Criminal Tribes Act या अन्यायकारक कायद्याने या समाजाला “जन्मतः गुन्हेगार” ठरवून त्यांच्या ओळखीवर खोल जखम उमटवली. १९५२ साली हा कायदा रद्द झाला आणि “विमुक्त” हा दर्जा मिळाला; पण कागदावरची मुक्तता समाजाच्या नजरेत पूर्णपणे उतरली का, हा प्रश्न आजही कायम आहे.

भारतीय राज्यघटनेने समानतेची हमी दिली आहे. Article 14 आणि Article 15 या तत्त्वांनुसार कोणत्याही व्यक्तीला जन्म, जात किंवा पार्श्वभूमीच्या आधारे कमी लेखता येत नाही. तरीही सामाजिक वास्तवात बंजारा समाजाला अजूनही संशयाची नजर, संधीतील अडथळे आणि अपुरा स्वीकार यांना सामोरे जावे लागते. “विमुक्त” हा शब्द अधिकृत असला, तरी मनामनात कलंकाचा ठसा अजूनही जाणवतो.

मुख्य प्रवाहात येणे म्हणजे केवळ अस्तित्व टिकवणे नव्हे, तर समानतेने सहभाग मिळवणे होय. शिक्षण, रोजगार, सामाजिक सन्मान आणि राजकीय प्रतिनिधित्व या सर्व क्षेत्रांत समान संधी मिळणे आवश्यक आहे. परंतु या वाटचालीत असमान वागणूक, आर्थिक मर्यादा, शिक्षणाचा अभाव आणि राजकीय अनास्था हे मोठे अडथळे ठरतात. वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये वेगवेगळ्या नावांनी ओळखली जाणारी हीच जात एकसंध धोरणाच्या अभावामुळे अधिकच विखुरलेली दिसते.

या पार्श्वभूमीवर एसटी (Scheduled Tribe) आरक्षणाची मागणी पुढे येते. ही केवळ सवलतीची मागणी नसून ऐतिहासिक अन्याय भरून काढण्याचा आणि मुख्य प्रवाहात स्थान मिळवण्याचा प्रयत्न आहे. मात्र, ही लढाई केवळ भावनिक न राहता पुराव्यावर आधारित आणि घटनात्मक प्रक्रियेतूनच पुढे नेली जावी लागते. समाजाची सामाजिक, शैक्षणिक आणि आर्थिक स्थिती यांचे ठोस विश्लेषण, संघटित प्रयत्न आणि प्रभावी मांडणी यांमधूनच या मागणीला बळ मिळू शकते.

याचबरोबर, बंजारा समाजाची गोर बोली ही त्यांच्या संस्कृतीची ओळख आहे. या भाषेला संवैधानिक दर्जा मिळणे म्हणजे केवळ भाषेला मान्यता नव्हे, तर संपूर्ण समाजाच्या अस्मितेला सन्मान मिळणे होय. भाषिक ओळख मजबूत झाल्याशिवाय सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक विकास अपूर्ण राहतो.

समाजातील जयंती, पुण्यतिथी, जत्रा आणि मंदिर या परंपरा एकात्मतेचे प्रतीक आहेत; परंतु त्या केवळ उत्सवांपुरत्या मर्यादित राहिल्या, तर त्या समाजपरिवर्तन घडवू शकत नाहीत. या व्यासपीठांचा उपयोग शिक्षण, जागृती, रोजगार मार्गदर्शन आणि संघटन यासाठी केला गेला पाहिजे. नेतेमंडळींनीही केवळ भाषणांपुरते मर्यादित न राहता, समाजाचा आवाज ठामपणे शासनापर्यंत पोहोचवणे आणि ठोस धोरणांची अंमलबजावणी करणे आवश्यक आहे.

आज बंजारा व विमुक्त समाज वेदनेतून उभारी घेत आहे. शिक्षण, एकता आणि स्वाभिमान यांच्या बळावर तो स्वतःची नवी ओळख घडवण्याचा प्रयत्न करत आहे. ही लढाई केवळ भूतकाळातील कलंक पुसण्याची नाही, तर वर्तमानात सन्मानाने जगण्याची आणि भविष्य सुरक्षित करण्याची आहे.

⸻

✍️ श्री सुकलाल चव्हाण
राष्ट्रीय उपाध्यक्ष, ऑल इंडिया बंजारा सेवा संघ