गोर बंजारा समाज : संस्कृती, परंपरा आणि दैवत | संपूर्ण माहिती

गोर बंजारा संस्कृती: परंपरा, श्रद्धा आणि महान विभूतींचा वारसा

प्रस्तावना भारतीय संस्कृतीच्या विशाल पटावर आपल्या आगळ्यावेगळ्या जीवनशैलीने आणि गौरवशाली इतिहासाने उठून दिसणारा समाज म्हणजे 'गोर बंजारा' समाज. जल, जंगल आणि जमिनीशी अतूट नाते सांगणारा हा समाज आपली संस्कृती, बोलीभाषा (गोरबोली) आणि परंपरांबद्दल अत्यंत सजग आहे. काळ बदलला, समाज स्थिरावला आणि नागरी संस्कृतीच्या संपर्कात आला, तरीही आपल्या 'धाटी' (परंपरा) आणि 'रिवाज' (नियम) यांच्याशी असलेले या समाजाचे नाते आजही तितकेच घट्ट आहे.

१. मूळ श्रद्धा आणि निसर्गपूजा

गोर बंजारा समाजात "मऱ्यामा" आणि सप्तमातृक देवीची आराधना अत्यंत प्राचीन काळापासून केली जाते. निसर्गातील शक्तींना देवता मानणारा हा समाज आजही कोणत्याही शुभ कार्याची सुरुवात या देवतांच्या स्मरणाने करतो. जरी आज हा समाज आधुनिक संस्कृतीच्या प्रभावाखाली आला असला आणि विविध हिंदू देवतांची उपासना करू लागला असला, तरी त्यांचे सण आणि उत्सव साजरे करण्याची पद्धत मात्र पारंपरिक आहे. सण-उत्सवात नागरी संस्कृतीच्या देवतांपेक्षा त्यांच्या पारंपरिक कुलदैवतांना आणि पूर्वजांना अग्रक्रम दिला जातो.

२. समाजधुरंधर आणि आध्यात्मिक शक्ती: क्रांतीसिंह सतगुरू सेवालाल महाराज

गोर बंजारा समाजाचे आराध्य दैवत आणि आध्यात्मिक क्रांतीचे प्रणेते म्हणून क्रांतीसिंह सतगुरू सेवालाल महाराज यांचे नाव आदराने घेतले जाते. १८ व्या शतकात (१५ फेब्रुवारी १७३९) आंध्र प्रदेशातील अनंतपूर जिल्ह्यातील 'गोलाल डोडी' (आजचे सेवागड) येथे त्यांचा जन्म झाला.

• समाजसुधारणा आणि शिकवण: सेवालाल महाराजांनी 'लदेणी' (बैलांच्या पाठीवरून माल वाहतूक करणे) करत असताना संपूर्ण भारतभ्रमण केले. त्या काळात समाजात पसरलेल्या अनिष्ट प्रथा, अज्ञान आणि अंधश्रद्धेवर त्यांनी प्रहार केला.

• आत्मनिर्भरतेचा मंत्र: त्यांनी "सोतार पालेर खुटा सोता रोवलिजो" (स्वतःची प्रगती स्वतःच्या बळावर करा) हा स्वावलंबनाचा मंत्र दिला. तसेच संकटात न डगमगता धैर्य दाखवणाऱ्यांना ईश्वरी साथ मिळते, हे सांगताना ते म्हणतात— "छाती करीय वोन सात दियीव".

• शौर्य आणि संयम: लदेणीच्या काळात येणाऱ्या संकटांना त्यांनी कधी समजूतदारपणाने तर कधी हातात तलवार घेऊन तोंड दिले. आजही पोहरागड (महाराष्ट्र) आणि सेवागड येथे लाखो भाविक त्यांच्या चरणी नतमस्तक होतात. पूर्वी मूर्तीपूजेपेक्षा त्यांच्या 'पगडी' आणि 'टोप'ची पूजा करण्याची पद्धत होती, जी आजही श्रद्धेने पाळली जाते.

३. दानशूर आणि पराक्रमी: लाखा बणजारा

सतराव्या शतकातील महान व्यापारी आणि उदार मानवतावादी राजा म्हणून लाखा बणजारा यांची ओळख आहे. ज्याच्याकडे लाखो बैल असत, त्याला 'लाखा' म्हटले जाई.

• व्यापार आणि जनहित: लाखा बणजारा यांच्या तांड्यात ४ लाख लोक आणि जवळपास ९० लाख बैल होते. ते आशियातील सर्वात मोठे व्यापारी मानले जात. केवळ पैसा मिळवणे हा त्यांचा उद्देश नव्हता; तर पांथस्थांना आणि पशुधनाला पाणी मिळावे म्हणून त्यांनी दर १० किलोमीटरवर विहिरी आणि तलाव बांधले.

• ऐतिहासिक योगदान: शिखांचे नववे गुरु तेग बहादूर यांच्या बलिदानानंतर, मुघलांच्या दहशतीला न जुमानता लाखा बणजारा यांनी त्यांच्या पार्थिवावर आपल्या घरात (रायसिना तांडा) अंत्यसंस्कार केले. ही घटना त्यांच्या असीम धैर्याची साक्ष देते.

४. कुळपुरुष: जंगी-भंगी

गोर बंजारा गणातील 'भुकीया' गोत्राचे कुळपुरुष म्हणून जंगी आणि भंगी ओळखले जातात. प्राचीन काळी लदेणीची सुरुवात करताना या दोघांची प्रार्थना करणे अनिवार्य मानले जाई. आजही विवाहासारख्या मंगल कार्यात कोणतेही विघ्न येऊ नये म्हणून या महापुरुषांच्या नावाने पूजा मांडली जाते. हे केवळ एका गोत्राचे दैवत न राहता संपूर्ण समाजाचे श्रद्धास्थान बनले आहेत.

५. गोर बंजारांचे रॉबीन हूड: मिठू भुकीया

अन्यायाविरुद्ध लढणारा लोकनायक म्हणून मिठू भुकीया यांचे नाव घेतले जाते. लदेणीच्या काळात तांड्याला लुटणाऱ्या किंवा त्रास देणाऱ्या धनाढ्य लोकांना त्यांनी वठणीवर आणले. त्यांनी लुटीचा माल गोरगरिबांमध्ये वाटला. त्यांच्या सन्मानार्थ आजही समाजात कोणत्याही वस्तूची किंवा लाभाची वाटणी करताना 'मिठू भुकीया' यांच्या नावाने एक वाटा बाजूला काढून ठेवण्याची प्रथा आहे.

६. सती सामत दादा आणि सामकी याडी

• सती सामत दादा: सेवालाल महाराजांच्या समकालीन असलेले सामत दादा हे पालतिया (चव्हाण) गोत्राचे कुलदैवत आहेत. नाशिक जिल्ह्यातील 'वटागंळी' हे त्यांचे मुख्य स्थान असून, तिथे दरवर्षी भाविकांचा मोठा मेळा भरतो.

• सामकी याडी: समाजातील स्त्रीशक्तीचे प्रतीक म्हणजे सामकी माता. सेवालाल महाराजांचे पुतणे जेतालाल यांच्या पत्नी असलेल्या सामकी मातेने एक आदर्श सून, पत्नी आणि माता कशी असावी, याचे उदाहरण समाजासमोर ठेवले. स्त्री ही कुळाचा उद्धार करू शकते, हे त्यांनी सिद्ध केले. वाशिम जिल्ह्यातील उमरीगड येथे त्यांचे भव्य मंदिर आहे.

७. पूर्वज पूजा आणि आधुनिक संत

बंजारा समाजात 'गोटपुजा' ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची आहे. मृत व्यक्तीच्या आत्म्याला शांती मिळावी आणि पूर्वजांचे आशीर्वाद पाठीशी राहावेत, यासाठी ही पूजा केली जाते. यातूनच समाजातील अलौकिक कार्य करणाऱ्या व्यक्तींना देवत्व प्राप्त झाले आहे.

• रुपसिंह महाराज, रामचंदसात, धर्मिसात यांसारख्या विभूतींनी समाजाला नैतिकतेचा मार्ग दाखवला.

• आधुनिक काळात बालब्रह्मचारी रामराव महाराज यांनी सेवालाल महाराजांची शिकवण जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचवण्याचे महान कार्य केले.

८. समारोप

गोर बंजारा समाज हा केवळ आपल्या वेशभूषेसाठी किंवा नृत्यासाठी ओळखला जाणारा समाज नाही, तर तो एका महान नैतिक आणि आध्यात्मिक वारशाचा वाहक आहे. सेवालाल महाराजांपासून ते लाखा बणजारांपर्यंत सर्वांनी समाजाला 'दशा' आणि 'दिशा' देण्याचे कार्य केले. आजच्या पिढीने या महापुरुषांच्या विचारांचे अनुकरण करून, शिक्षणाची कास धरून आणि आपल्या संस्कृतीचा अभिमान बाळगून समाजाला अधिक समृद्ध करणे हीच या थोर विभूतींना खरी श्रद्धांजली ठरेल.

संकलन: अनिश नायक (गोर बंजारा संस्कृती)