जागतिक रोमा बंजारा दिन विशेष: इतिहास, संघर्ष आणि संस्कृती | World Roma Banjara Day

जागतिक रोमा बंजारा दिन विशेष: वेदनेच्या वाटेवरची जिद्द आणि अदम्य संघर्षाची महागाथा

लेखक: प्रा. डॉ. सुभाष राठोड, पुणे संकलन व मांडणी: सुकलाल (सुखी भाऊ) चव्हाण

प्रस्तावना: ८ एप्रिल - एक ऐतिहासिक क्रांतीदिन

आज ८ एप्रिल, अर्थात 'जागतिक रोमा बंजारा दिवस'. हा केवळ एक उत्सव नाही, तर जगभरात विखुरलेल्या कोट्यवधी बंजारा आणि रोमा बांधवांच्या आत्मसन्मानाचा, जागतिक ऐक्याचा आणि शतकानुशतके सोसलेल्या अन्यायाविरुद्ध पुकारलेल्या एल्गाराचा दिवस आहे. भारताच्या मातीतून उगम पावलेला हा अफाट पराक्रमी समाज आज जगाच्या पाठीवर कुठे आणि कोणत्या स्थितीत आहे, याचा वेध घेणे आजच्या दिवशी औचित्यपूर्ण ठरेल.

जर्मनीतील ती ऐतिहासिक परिषद (१९८१)

८ एप्रिल १९८१ हा दिवस बंजारा इतिहासात सुवर्णअक्षरांनी लिहिला गेला आहे. या दिवशी जर्मनीमध्ये 'रोमा, जिप्सी आणि विश्व बंजारा' समाजाची एक विशाल बैठक पार पडली. या आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर भारताचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी रामसिंगजी भानावत आणि रणजीतक नाईक यांसारखे थोर नेते उपस्थित होते. या बैठकीचा मुख्य हेतू जागतिक समुदायाचे लक्ष बंजारा समाजाच्या प्रश्नांकडे वेधणे हा होता.

या बैठकीत काही महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक निर्णय घेण्यात आले:

• रोमा समुदायाविषयी असलेला जागतिक भेदभाव नष्ट करणे.

• त्यांच्या मानवाधिकारांचे रक्षण करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर दबाव गट निर्माण करणे.

• रोमा आणि बंजारा समाजातील सांस्कृतिक बंध अधिक दृढ करणे.

• याच बैठकीत दरवर्षी ८ एप्रिल हा दिवस 'जागतिक रोमा बंजारा दिवस' म्हणून साजरा करण्याचे निश्चित झाले.

रोमा बंजारा: भारताचे हरवलेले सुपुत्र

ऐतिहासिक आणि वैज्ञानिक पुराव्यांवरून हे सिद्ध झाले आहे की, रोमा बंजारा बांधव हे भारताचे मूळ रहिवासी आहेत. ६ व्या शतकापासून ११ व्या शतकापर्यंतच्या कालखंडात राजकीय उलथापालथ आणि उपजीविकेच्या शोधात हा समुदाय उत्तर-पश्चिमी भारतातून (प्रामुख्याने राजस्थान आणि पंजाब प्रांत) अफगाणिस्तानमार्गे युरोपमध्ये गेला.

युरोपमधील विविध देशांत आज रोमा बंजारा समाजाची लोकसंख्या दोन कोटींपेक्षाही अधिक आहे. 'रोमा बंजारा कल्चरल सेंटर', उदयपूरच्या संस्थापिका अनिषा हर्नकॅम यांनी स्वतःच्या संशोधनातून हे मांडले आहे की, रोमानी लोकांची संस्कृती ही पूर्णपणे भारतीय आहे. त्यांच्या बोलीभाषेत आजही राजस्थानी, पंजाबी आणि गुजराती शब्दांचा मोठा भरणा आढळतो. ही लोकं भारतापासून हजारो मैल दूर गेली असली तरी, त्यांच्या रक्तातील 'भारतीयत्व' आणि 'बंजारा संस्कृती' आजही जिवंत आहे.

विज्ञानाची मोहोर: DNA चाचणीचा निष्कर्ष

केवळ भाषाच नाही, तर विज्ञानानेही या नात्यावर शिक्कामोर्तब केले आहे. हैदराबाद येथील 'Center For Secular and Molecular Biology' या संस्थेचे ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. नीरज रॉय यांच्या नेतृत्वाखाली जगभरातील अनेक शास्त्रज्ञांनी पूर्व युरोपमधील रोमा लोकांची DNA चाचणी केली. या चाचणीचा निष्कर्ष अत्यंत धक्कादायक आणि अभिमानास्पद होता. युरोपमधील रोमा लोकांचे DNA हे भारतातील बंजारा आणि शिकलीगर समुदायाशी तंतोतंत जुळतात. हा एक ठोस वैज्ञानिक पुरावा आहे की रोमा आणि भारतीय बंजारा हे एकाच वृक्षाच्या दोन फांद्या आहेत.

युरोपमधील छळ आणि नाझी अत्याचार

रोमा बंजारा समाजाचा युरोपमधील प्रवास हा गुलाबाच्या पाकळ्यांचा नव्हता, तर तो काट्यांच्या वाटेवरचा होता. १९३८ मध्ये नाझी जर्मनीचा क्रूर हुकूमशहा हिटलर याने 'जिप्सी क्लीनअप वीक' नावाची मोहीम राबवली. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात ज्यू समुदायाप्रमाणेच रोमा-जिप्सी बांधवांनाही अमानुष छळछावण्यांमध्ये (Concentration Camps) कोंडण्यात आले. स्त्रिया, बालके आणि वृद्धांना उपाशी मारले गेले. ऐतिहासिक नोंदीनुसार, या युद्धकाळात सुमारे २० हजारपेक्षा जास्त रोमा बंजारा बांधवांचा बळी गेला.

आजही युरोपमध्ये रोमा समुदाय हा सर्वाधिक गरीब आणि उपेक्षित अल्पसंख्याक समुदाय मानला जातो. त्यांना स्थानिक नागरिकत्व मिळवण्यासाठी मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागतो. फ्रान्ससारख्या प्रगत देशानेही काही वर्षांपूर्वी रोमा लोकांना हुसकावून लावले होते. अशा परिस्थितीत 'European Roma Rights Center (ERRC)' आणि 'Roma Rights Network' सारख्या संस्था त्यांच्या मानवाधिकारांसाठी आजही संघर्ष करत आहेत.

'रोमा' नावामागचा इतिहास

युरोपमध्ये पोहोचल्यानंतर हा समुदाय बायझेंटाइन साम्राज्याचा भाग बनला. ते स्वतःला महान रोमन साम्राज्याचे वारसदार मानू लागले आणि त्यातूनच त्यांनी 'रोमा' हे नाव धारण केले. भारतातून गेलेला हा 'गोर' समाज युरोपमध्ये 'रोमा' आणि 'जिप्सी' या नावाने जगभर प्रसिद्ध झाला.

पंतप्रधान इंदिरा गांधी आणि डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचे उद्गार

भारताच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी १९८३ मधील रोमा महोत्सवात म्हटले होते की:

"रोमा लोकांचा इतिहास हा विपत्ती आणि वेदनेचा इतिहास आहे, पण तो नियतीच्या थपडांवर मात करणाऱ्या अदम्य मानवी उत्साहाचा आणि जिद्दीचा परिचायक आहे."

तसेच, भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी भारतीय विविधतेतील एकतेचे वर्णन करताना म्हटले होते की, ज्याप्रमाणे विविध रंगांचे मणी एका सुत्रात ओवून सुंदर माळ तयार होते, त्याचप्रमाणे बंजारा संस्कृती भारतीय विविधतेतील एक सुंदर मणी आहे.

भारतातील बंजारा: एक विशाल पट

भारतात हा समाज केवळ एका नावाने ओळखला जात नाही. राज्यपरत्वे त्यांची नावे बदलतात. प्रामुख्याने गोर बंजारा, वामणीया, गवारिया, लदनिया, चारण, बाजीगर, लभाणी, लम्बाडा, मुगाळी अशा जवळपास ४४ वेगवेगळ्या नावांनी हा समाज विखुरलेला आहे. हा नावांचा विखुरलेपणा समाजाच्या राजकीय आणि सामाजिक एकतेमध्ये मोठा अडसर ठरत आहे.

बंजारा समाजाची खरी ओळख ही त्यांच्या संस्कृतीमध्ये दडलेली आहे. सिंधू संस्कृतीमध्ये या समाजाची मुळे सापडतात. 'तांडा संस्कृती', सामूहिक जीवनपद्धती, अत्यंत नक्षीदार आणि रंगीबेरंगी वेशभूषा, आणि निसर्गाशी असलेले अतूट नाते ही या समाजाची वैशिष्ट्ये आहेत.

आजची आव्हाने आणि परिवर्तनाची गरज

आज २१ व्या शतकात बंजारा समाजासमोर अनेक गंभीर आव्हाने उभी आहेत: १. शिक्षणाचा अभाव: आजही तांडा वस्तीतील मुले मुख्य प्रवाहातील शिक्षणापासून दूर आहेत. शिक्षण हेच वाघिणीचे दूध आहे आणि ते घेतल्याशिवाय समाज प्रगती करू शकत नाही. २. आर्थिक मागासलेपण: पारंपरिक व्यवसाय बंद पडल्यामुळे हा समाज मजुरी आणि स्थलांतराच्या चक्रात अडकला आहे. त्यांना आधुनिक कौशल्ये आत्मसात करणे गरजेचे आहे. ३. राजकीय प्रतिनिधित्वाचा अभाव: इतकी मोठी लोकसंख्या असूनही धोरणनिर्मितीच्या प्रक्रियेत समाजाचा वाटा नगण्य आहे. ४. सांस्कृतिक जतन: आधुनिकतेच्या प्रभावात आपली मूळ बोलीभाषा (गोरबोली) आणि परंपरा नष्ट होत चालल्या आहेत, त्या वाचवणे ही तरुण पिढीची जबाबदारी आहे.

जागतिक रोमा बंजारा दिनाचा संदेश

हा दिवस साजरा करताना आपण केवळ इतिहास सांगून थांबायचे नाही. नझीर अकबराबादी यांच्या शब्दांत सांगायचे तर, "सब ठाठ पड़ा रह जावेगा, जब लाद चलेगा बंजारा..." हे जीवनाचे शाश्वत सत्य आहे. पण जोपर्यंत आपण जगत आहोत, तोपर्यंत सन्मानाने आणि स्वाभिमानाने जगणे आपला हक्क आहे.

आजच्या दिवशी आपण काही संकल्प करणे आवश्यक आहे:

• एकता: ४४ नावांमध्ये न विभागता आपण 'एक बंजारा' म्हणून संघटित झाले पाहिजे.

• शिक्षण: प्रत्येक तांड्यातील मुला-मुलीला उच्च शिक्षण मिळालेच पाहिजे.

• डिजिटल क्रांती: Chalkodi.com सारख्या प्लॅटफॉर्मच्या माध्यमातून आपले साहित्य आणि इतिहास जगात पोहोचवला पाहिजे.

• मानवाधिकाराची जाणीव: युरोपमधील आपल्या रोमा बांधवांशी सांस्कृतिक संबंध प्रस्थापित करून त्यांच्या संघर्षाला बळ दिले पाहिजे.

निष्कर्ष

गोर-बंजारा समाजाचा इतिहास हा केवळ घटनांचा पट नाही, तर तो मानवी अस्तित्वाच्या संघर्षाची गाथा आहे. अदम्य जिद्द, लढाऊ वृत्ती आणि निसर्गप्रेम या जोरावर या समाजाने आजवर आपली अस्मिता टिकवून ठेवली आहे. ८ एप्रिलचा हा दिवस आपल्याला आठवण करून देतो की आपण जगातील एका अत्यंत प्राचीन आणि विशाल संस्कृतीचे वारसदार आहोत.

"ज्या समाजाने इतिहास घडवला, त्याला उज्ज्वल भविष्य घडविण्याची संधी मिळालीच पाहिजे." चला तर मग, या जागतिक रोमा बंजारा दिनानिमित्त आपण सर्वजण एकत्र येऊया आणि आपल्या हक्कांसाठी, विकासासाठी आणि गौरवासाठी नव्या दमाने कामाला लागूया.

जागतिक रोमा बंजारा दिनाच्या सर्व गोर-बांधवांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! जय सेवालाल! जय रामराव!

सदर लेख प्रा. डॉ. सुभाष राठोड यांच्या मूळ संशोधनावर आणि लेखनावर आधारित असून, बंजारा समाजाच्या जागृतीसाठी तो प्रसारित करण्यात येत आहे.