अनिष्ट प्रथांविरुद्ध कणखर संकल्प – साधेपणातून समाजाचा खरा विकास

अंधश्रद्धा, व्यसन आणि अनिष्ट प्रथांविरुद्ध बंजारा समाजाचा कणखर संकल्प

बंजारा (गोर) समाज हा परंपरा, संस्कृती आणि स्वाभिमान जपणारा लढवय्या समाज आहे. आपल्या देव-देवता, सण-उत्सव आणि रीतिरिवाज ही आपली ओळख आहे. या सर्वांच्या मुळाशी श्रद्धा आहे, जी आपल्याला बळ देते. पण जेव्हा ही श्रद्धा विचार न करता भीती आणि अज्ञानावर उभी राहते, तेव्हा ती अंधश्रद्धा बनते आणि समाजाच्या प्रगतीला अडथळा ठरते. याच अंधश्रद्धेविरुद्ध आवाज उठवत Narendra Dabholkar, Govind Pansare आणि M. M. Kalburgi यांनी समाजाला तर्क, विज्ञान आणि मानवतेचा मार्ग दाखवला.

आजही काही ठिकाणी असऱाई, भूत-प्रेत, “अंगात येणे”, “देवाचा कोप” आणि “मूठ मारणे” यांसारख्या समजुतींवर लोक विश्वास ठेवतात. एखाद्या व्यक्तीला अचानक आजार किंवा त्रास झाला की “कोणी काहीतरी केलं” असे मानले जाते. पण वास्तवात हे मानसिक ताण, भीती, नैराश्य किंवा शारीरिक आजारांचे परिणाम असतात. अशा वेळी भोंदूकडे जाण्याऐवजी डॉक्टरांकडे जाणे हीच योग्य दिशा आहे.

यासोबतच दारू, गुटखा आणि तंबाखू यांसारखी व्यसने कुटुंब आणि आरोग्य दोन्ही उद्ध्वस्त करतात. अनेक घरांचे आर्थिक संतुलन बिघडते, भांडणं वाढतात आणि आयुष्य अस्थिर होतं. त्यामुळे व्यसनमुक्ती हा समाजाच्या प्रगतीचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे.

समाजात अजूनही अल्पवयीन मुला-मुलींची लग्ने होतात, ज्यामुळे त्यांचे शिक्षण थांबते आणि भविष्य अंधारात जाते. हुंडा पद्धतीमुळे मुलींचा सन्मान कमी होतो आणि कुटुंबांवर आर्थिक ओझे येते. बालकामगारामुळे मुलांचे बालपण हिरावले जाते आणि त्यांचे स्वप्न मरते—हे वास्तव बदलण्यासाठी आपल्यालाच पुढे यावे लागेल.

लग्न ठरल्यानंतर होणारे “हात मानणे”, सामूहिक बस्ता, हार-तुरे आणि सत्कार कार्यक्रम यामुळे हजारो-लाखो रुपयांचा अनावश्यक खर्च होतो. गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंब कर्जात जातात. जर कोणी हे टाळले, तर “रुसवे-फुगवे” निर्माण होतात. हा दिखावा समाजाला पुढे नेत नाही—उलट प्रगतीला अडथळा ठरतो. म्हणून सामूहिक लग्न साधे ठेवणे, बस्ता टाळणे किंवा मर्यादित करणे हा योग्य मार्ग आहे.

तसेच लग्न जुळवताना मध्यस्थी नेमण्याची पद्धतही अनेकदा गैरसमज, आर्थिक व्यवहार आणि फसवणूक निर्माण करते. नातेसंबंध हे विश्वासावर उभे असतात, व्यवहारावर नाहीत. त्यामुळे पारदर्शकता, सन्मान आणि थेट संवाद यांवरच नाती बांधली गेली पाहिजेत.

समाजाचा खरा विकास करायचा असेल, तर आपल्या Constitution of India मधील समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि न्याय ही मूल्ये प्रत्येक घरात पोहोचवणे आवश्यक आहे. सुशिक्षित तरुण, शिक्षक आणि बुद्धिजीवी वर्गाने पुढे येऊन समाजात जागृती निर्माण केली, तर परिवर्तन नक्की घडेल.

म्हणूनच आज आपण कणखर संकल्प करूया—अंधश्रद्धेला नाही म्हणत विज्ञान स्वीकारूया; “मूठ मारणे” सारख्या समजुतींना नाकारूया; दारू, गुटखा, तंबाखू या व्यसनांपासून दूर राहूया; अल्पवयीन विवाह, हुंडा पद्धती आणि बालकामगार थांबवूया; लग्नातील बस्ता, हार-तुरे व अनावश्यक खर्च टाळूया; आणि मध्यस्थी पद्धती नाकारून विश्वासाने नातेसंबंध उभे करूया.

आज निर्णय घ्यायची वेळ आली आहे—भीतीत जगायचं की विचाराने उभं राहायचं? Narendra Dabholkar, Govind Pansare आणि M. M. Kalburgi यांनी मार्ग दाखवला आहे—आता चालायचं काम आपलं आहे. अंधश्रद्धा, व्यसन, हुंडा, बालविवाह आणि अनावश्यक खर्च या सगळ्या साखळ्या तोडल्याशिवाय स्वाभिमानी समाज उभा राहत नाही.

भीती नाही, तर विचार हवा…
अंधश्रद्धा नाही, तर विज्ञान हवे…
व्यसन नाही, तर आरोग्य हवे…
दिखावा नाही, तर सन्मान हवा…
आणि अनिष्ट प्रथा नाही, तर प्रगती हवी!
आज आपण बदललो, तर उद्या इतिहास बदलेल!

✍️ सुख़लाल चव्हाण - राष्ट्रीय उपाध्यक्ष
ऑल इंडिया बंजारा सेवा संघ