गोरमाटी बोलीभाषेचा भाषा वैज्ञानिक अभ्यास | भीमणीपुत्र मोहन नायक

गोरमाटी बोलीभाषेचा भाषा वैज्ञानिक अभ्यास: एक स्वतंत्र आदिम प्राकृत भाषा

प्रस्तावना: भाषेचा अभ्यास करताना भौगोलिक आणि ऐतिहासिक संदर्भ अत्यंत महत्त्वाचे असतात. 'गोरमाटी' हे केवळ एका बोलीचे नाव नसून ते एक भाषिक वर्गीकरण आहे. गोरमाटी बोलीभाषिक गणसमाज आपली ओळख देताना 'गोरमाटी' याच भौगोलिक नावाने देत असतो. आज हा समाज 'बंजारा, लंबाडी, लंबानी, सुगाली' अशा विविध नावांनी ओळखला जात असला, तरी मूळतः हा 'गोरमाटी' भाषिक गणसमाज आहे. या एकभाषिक समाजात ढाडी, ढालीया, जोगी, सींगाड्या आणि सनार यांसारख्या विविध समाज घटकांचा अंतर्भाव होतो.

ऐतिहासिक आणि भौगोलिक मुळे

गोरमाटी समाजाचे मूळ नाते अफगाणिस्तानातील 'गोर प्रांता'शी म्हणजेच थेट सिंधू सभ्यतेशी जोडलेले आहे. ज्येष्ठ साहित्यिक आत्माराम कनिराम राठोड यांच्या मते, आर्यांच्या आगमनापूर्वी सुमारे २००० वर्षे आधी गोरमाटी गणसमाज सिंधू संस्कृतीत सुखी व संपन्न जीवन जगत होता. ज्येष्ठ इतिहासकार प्र. रा. देशमुख यांनीही मान्य केले आहे की, सिंधू संस्कृतीतील 'पणि' हेच सध्याच्या गोरमाटी किंवा बंजारा समाजाचे पूर्वज होत.

होन्ले यांचा सिद्धांत आणि गोरमाटी बोली

भाषा विज्ञानात आर्य भारतीय भाषा कुळ आणि अर्वाचीन भारतीय भाषा कुळ या संदर्भात होन्ले यांनी 'अंतरवर्तुळ आणि बहिरवर्तुळ' (Inner Circle and Outer Circle) हा सिद्धांत मांडला आहे. हा सिद्धांत प्रामुख्याने आर्यांच्या द्विरागमन सिद्धांतावर आधारित आहे. मात्र, जेव्हा आपण गोरमाटी बोलीचा विचार करतो, तेव्हा हा सिद्धांत लागू करण्याबाबत प्रश्नचिन्ह निर्माण होते.

अंतरवर्तुळ-बहिरवर्तुळ हा सिद्धांत प्राकृत गोरमाटी बोलीभाषेला लागू करणे म्हणजे या भाषेचे स्वतंत्र अस्तित्व नाकारण्यासारखे ठरेल. आर्य पूर्वकाळात ज्या गणभाषा बोलल्या जात, त्यांना 'देशी' भाषा म्हटले जाई. गोरमाटी बोलीभाषा ही याच देशी भाषांपैकी एक आदिम बोलीभाषा आहे.

ध्वनी उच्चार आणि भाषा वंशाचा तुलनात्मक अभ्यास

भाषा निर्मितीच्या प्रवासात गोरमाटी भाषेतील शब्दांचे नाते इतर जागतिक भाषांशी जोडताना एक रंजक निरीक्षण समोर येते. 'मातृ' या संकल्पनेसाठी विविध भाषांतील शब्द खालीलप्रमाणे आहेत:

• गोरमाटी: याडी

• संस्कृत: मातृ

• जर्मनी: मन्तेर

• लॅटिन: मातेर

• फारसी: मादर

• इंग्रजी: मदर

येथे हे लक्षात येते की संस्कृत, जर्मनी, लॅटिन, फारसी आणि इंग्रजी या सर्व भाषांमध्ये 'मातृ' शब्दाशी साधर्म्य असणारे शब्द आढळतात, परंतु गोरमाटी भाषेतील 'याडी' हा शब्द या गटात कुठेही बसत नाही. यावरून हे सिद्ध होते की 'याडी' हा शब्द पूर्णपणे 'देशी' आहे. असे असंख्य देशी शब्द गोरमाटी बोलीच्या व्यवहारात आजही विखुरलेले पाहायला मिळतात.

सिंधू संस्कृतीशी असलेले अतूट नाते

गोरमाटी भाषेत 'आदिम काळ' यासाठी 'पेना' हा स्वतंत्र शब्द आहे. 'पेनाती' म्हणजे 'पणि' पासून, पर्यायाने नाग सर्पाच्या जन्मापासून असा अर्थ ध्वनित होतो. गोरमाटी भाषेत नाग सर्पाला 'पान' हा पर्याय आहे. प्र. रा. देशमुख यांच्या मते, सिंधू संस्कृतीतील 'पणि' हे नागवंशी होते. ते स्वतःला नागासारखे दर्शवण्यासाठी आपल्या जिभेला तप्त सोन्याने चिरा देत आणि डोक्यावर शिंगे धारण करत. हे वर्णन आजही गोरमाटी समाजाच्या सांस्कृतिक खुणांशी तंतोतंत जुळते.

बोली भूगोल (Dialect Geography) आणि स्वतंत्र अस्तित्व

डॉ. अनिल गवळी यांच्या मते, 'बोली भूगोल' ही संज्ञा बोलीच्या प्रदेशनिष्ठ वर्तनाचा अभ्यास करते. गोरमाटी बोलीमध्ये 'पणि, मेरसंग्या, नेरती (निर्मिती), डोकरी, ओकरा' ही प्रदेशनिष्ठ नावे आजही जिवंत आहेत. सिंधू संस्कृतीची आद्य गणमाता 'निर्ऋती' हिचे स्थान आजही गोरमाटी वाङ्मयीन संस्कृतीत सन्मानाने अढळ आहे. इतकेच नव्हे, तर हडप्पा संस्कृतीच्याही आधीच्या नवाश्मयुगीन 'मेहरगड' संस्कृतीचे पुरावे या बोलीच्या वाङ्मयात सापडतात.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, मानवी शरीरातील ध्वनी निर्मितीच्या अवयवांना दिलेली नावे ही पक्ष्यांच्या नावावरून पडलेली आहेत:

• कागला (अलिजिव्हा): कावळा

• कोबली (स्वरतंत्र): कोकिळा

• टिटवा (स्वरयंत्र): टिटवी

पक्ष्यांच्या आवाजावरून पडलेली ही नावे हे सिद्ध करतात की गोरमाटी ही कोणत्याही भाषेची उप-बोली नसून, ती एक स्वतंत्र प्राकृतिक देण असलेली आदिम प्राकृत भाषा आहे.

लेखक: भीमणीपुत्र (मोहन गणुजी नायक)

संदर्भ: गोरमाटी बोलीभाषेचे सामाजिक आविष्कार आणि लोकजीवन (संपादन: प्रा. भारती अनिल मुडे)